Wegetatywna mikroskopia elektronowa - co to takiego?

Autor: Bartosz Stanek

Na pierwszy rzut oka „wegetatywna mikroskopia elektronowa” brzmi jak termin naukowy, natomiast po bliższym sprawdzeniu okazuje się jednak, że to bezsensowna fraza: nie oznacza nic rozpoznawalnego w mikroskopii elektronowej ani w biologii. Jej pojawienie się w nowszych artykułach to klasyczny przykład „digital fossil”, czyli błędu, który wniknął do zasobów sieciowych i został wchłonięty przez systemy indeksujące będąc wzmocnionym przez algorytmy i modele językowe.

Analiza w pigułce:

• Fraza jest technicznie pusta, gdyż w literaturze mikroskopowej nie ma pojęcia „vegetative electron microscopy” rozumianego jako odrębna technika; właściwy termin to zwykle scanning electron microscopy (SEM) albo po prostu electron microscopy. (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11606537)
• Pochodzenie najprawdopodobniej: błąd digitalizacji artykułu dwukolumnowego z lat 50’tych, słowo „vegetative” z jednej kolumny zostało sklejone z „electron microscopy” z kolumny drugiej. Taki artefakt mógł się potem powtarzać w indeksach i kopiach HTML. (https://retractionwatch.com/2025/02/10/vegetative-electron-microscopy-fingerprint-paper-mill)
• Wzmocnienie przez AI: błędny token trafił do dużych korpusów (zbiorów tekstów np. stron internetowych, które służą do trenowania modeli AI, np. Common Crawl) i został „przyswojony” przez LLM-y (Large Language Models, czyli duże modele językowe) – autorzy z QUT (Queensland University of Technology) nazwali takie relikty digital fossils. To tłumaczy, dlaczego fraza pojawia się ponownie w automatycznie wygenerowanych tekstach i w kilku publikacjach. (https://www.freethink.com/artificial-intelligence/vegetative-electron-microscopy)

Co wydarzyło się w sieci?

Głośne ujawnienie sprawy opisały m.in. Retraction Watch i inne media popularnonaukowe:

• badaczom śledczym wpadła w oko nienaturalna fraza w paru artykułach (w tym w publikacji, która później miała problemy z wiarygodnością).
• Śledztwo wykazało, że fraza występuje w ~kilkunastu–kilkudziesięciu dokumentach i że jej „źródła” sięgają zdigitalizowanych materiałów sprzed dekad.
• Równolegle zespół badaczy AI (QUT GenAI Lab) opisał mechanizm, przez który taki błąd może przekształcić się w trwały element treningowych korpusów LLM. (https://retractionwatch.com/2025/02/10/vegetative-electron-microscopy-fingerprint-paper-mill)

Mechanizm dezinformacji:

1. OCR (Optical Character Recognition, czyli optyczne rozpoznawanie znaków. To technologia, która analizuje obrazy tekstu np. skany, zdjęcia i zamienia je na edycyjny tekst cyfrowy. na dwukolumnowych stronach) – programy OCR często łączą tekst z sąsiednich kolumn w jeden ciąg, jeżeli nie wykryją poprawnie układu kolumn. (https://www.i2ocr.com/pl/ocr-challenges)
2. Błędne tłumaczenia / transliteracje — w niektórych analizach zasugerowano, że drobna różnica w zapisie liter (np. w piśmie perskim / farsi — litery rozróżniane kropkami) mogła przyczynić się do pomyłki między odpowiednikami słów typu „scanning” i „vegetative” w skrajnych przypadkach automatycznego tłumaczenia. To jest możliwy, choć drugorzędny czynnik — bardziej prawdopodobne jest zwykłe sklejenie kolumn. (https://www.sciencealert.com/a-strange-phrase-keeps-turning-up-in-scientific-papers-but-why)
3. Indeksacja i Common Crawl — HTML z błędem trafia do powszechnie używanych korpusów (Common Crawl). Modele językowe trenują na tych korpusach i zaczynają „wierzyć”, że fraza jest poprawna. Kiedy LLM generuje tekst naukowy lub streszczenie, może przytoczyć tę frazę, co wygląda wtedy jak „naukowy cytat”. (Freethink)
4. Cytowanie bez weryfikacji — autor artykułu natrafia na daną frazę w innym opracowaniu lub w wynikach wyszukiwarki i powiela ją, nie sięgając do pierwotnego źródła ani nie sprawdzając kontekstu, w jakim została użyta. W efekcie pierwotny błąd nie tylko się utrwala, lecz także rozpowszechnia dalej w kolejnych publikacjach. Jest to klasyczny mechanizm amplifikacji błędów w obiegu naukowym i publicystycznym.
   (Retraction Watch )
   

Co mówią oficjalne źródła i nauka?

• Mikroskopia elektronowa (SEM/TEM) ma dobrze zdefiniowane terminy i klasyfikacje; „scanning electron microscopy”; „transmission electron microscopy”; ewentualnie „environmental SEM”; „cryo-EM” itd. Żaden autorytatywny podręcznik ani encyklopedia techniczna nie rozpoznaje „vegetative electron microscopy” jako techniki. To wskazuje na brak merytorycznego sensu frazy. (PMC)
• Geneza błędu: błędna digitalizacja tekstu: Dziennikarze śledczy oraz badacze zajmujący się jakością danych i systemami AI wskazują, że źródłem frazy jest najprawdopodobniej błąd powstały na etapie optycznego rozpoznawania tekstu (OCR). W jednym z analizowanych przypadków wykazano, że w zdigitalizowanej publikacji z 1959 r. słowa „vegetative” oraz „electron microscopy” znajdowały się w sąsiadujących kolumnach lub w bliskim układzie typograficznym. Algorytm OCR połączył je błędnie w jedną frazę, która następnie została ponownie zindeksowana i zaczęła funkcjonować jako pozornie spójny termin naukowy. (Retraction Watch)
  

Co mówią na ten temat uznani eksperci?

• Zespół GenAI (QUT) — w artykule i rozmowach z prasą nazwali takie artefakty digital fossils, ostrzegając, że są trudne do usunięcia z ekosystemu danych i mogą być powielane przez narzędzia oparte na LLM. (https://research.qut.edu.au/genailab/2025/05/15/digital-fossils-behind-bizarre-ai-glitch-in-scientific-papers)

Domowy eksperyment (jak zweryfikować narrację bez specjalistycznego sprzętu):

1. Proste wyszukiwanie frazy: wpisz w Google Scholar / PubMed „vegetative electron microscopy” — zobaczysz, ile i jakie artykuły frazę zawierają, a następnie wejdź do pełnych tekstów (PDF) i sprawdź kontekst (czy autor w ogóle rozumie, co cytuje). Jeżeli większość wystąpień pochodzi z jednego lub kilku miejsc, to sygnał artefaktu.
2. Sprawdź oryginał z lat 50./59: odnajdź zdigitalizowaną stronę (np. w archive.org lub bibliotece cyfrowej) i zobacz układ kolumn. Jeżeli „vegetative” i „electron microscopy” leżą naprzeciw siebie w oddzielnych kolumnach, mamy mocne wskazanie błędu OCR. (To właśnie zrobiła społeczność śledcza — przykłady są dostępne w sieci). (Retraction Watch)
3. Porównaj z hasłem technicznym: otwórz rzetelny podręcznik lub przegląd SEM (np. artykułu przeglądowy lub encyklopedia online) i sprawdź, że nie ma tam „vegetative electron microscopy” — to dowodzi, że fraza nie ma fundamentów technicznych.

Rekomendacje dla czytelników

• Nie cytuj mechanicznie: jeżeli widzisz dziwnie brzmiący termin w artykule, sprawdź oryginalne źródło (pełny PDF) i kontekst.
• Weryfikuj etymologię terminów: „wegetatywny” ma sens w biologii (np. wegetatywne komórki, wegetatywne rozmnażanie), ale nie miesza się losowo z „mikroskopią elektronową”.
• Uważaj na LLM-y: traktuj wyniki wygenerowane przez AI jako wskazówki, nie jako ostateczne źródło prawdy. Jeśli AI podaje rzadki termin, poproś o źródło i sprawdź je.
• Redakcje i recenzenci: jeżeli widzisz „wegetatywną mikroskopię elektronową” w recenzowanym artykule — to czerwony alarm: zapytaj o próbkę danych, o oryginalny opis metody i o zdjęcia/metadata z mikroskopu. Błędy terminologiczne często towarzyszą szerszym problemom metodologicznym.

Podsumowanie:
„Wegetatywna mikroskopia elektronowa” to nie nowa technika — to przykładowy digital fossil: artefakt powstały głównie przez błędną digitalizację (sklejanie kolumn podczas OCR), ewentualnie wzmacniany drobnymi błędami tłumaczenia, i osadzony w sieci na tyle głęboko, że trafił do zbiorów używanych przy trenowaniu LLM-ów. Fraza ta pełni rolę sygnału alarmowego, ponieważ pokazuje, w jaki sposób techniczne błędy, takie jak niepoprawne rozpoznanie tekstu przez OCR, problemy z tłumaczeniem lub błędy indeksacji, mogą zostać przejęte przez automatyczne systemy przetwarzania treści. Gdy następnie są one wzmacniane przez mechanizmy indeksowania oraz modele językowe, a jednocześnie brakuje krytycznej weryfikacji ze strony autorów i redakcji, do obiegu naukowego mogą trafiać treści pozbawione sensu lub oparte na fałszywych założeniach. Nie ma merytorycznego uzasadnienia dla tej frazy w literaturze mikroskopowej i biologicznej.

Źródła:
Freethink (2025) Vegetative electron microscopy: Why a nonsense phrase keeps showing up in scientific papers. Dostępne na: https://www.freethink.com/artificial-intelligence/vegetative-electron-microscopy (Dostęp:
10.12.2025).
i2OCR (b.d.) OCR challenges: common problems in optical character recognition. Dostępne na: https://www.i2ocr.com/pl/ocr-challenges (Dostęp: 10.12.2025).
PMC (2025) Electron microscopy overview and terminology. Dostępne na: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11606537 (Dostęp: 10.12.2025).
QUT GenAI Lab (2025) Digital fossils behind bizarre AI glitch in scientific papers. Dostępne na: https://research.qut.edu.au/genailab/2025/05/15/digital-fossils-behind-bizarre-ai-glitch-in-
scientif ic-papers/ (Dostęp: 10.12.2025).

Retraction Watch (2025) Vegetative electron microscopy fingerprint, paper mill, or AI artifact?
Dostępne na: https://retractionwatch.com/2025/02/10/vegetative-electron-microscopy-fingerprint-paper-mill
(Dostęp: 10.12.2025).
ScienceAlert (2025) A strange phrase keeps turning up in scientific papers – but why? Dostępne na:
https://www.sciencealert.com/a-strange-phrase-keeps-turning-up-in-scientific-papers-but-why (Dostęp:
10.12.2025).